Istruktura sa Pinulongang Binisaya

Maayong adlaw kaninyo mga higala!
 
Tugoti ako ninyo sa pagpaambit niining mahinungdanong hisgotanan bahin sa pinulongang Binisaya.
 
Kung atong subayon o utingkayon ang kasaysayan sa pinulongang Binisaya, tingali wala pa'y natala nga eksaktong panahon o lugar kung diin nagsugod ang paggamit niining maong pinulongan. Wala ni isa kanato ang makasugilon kung kinsa ang mga tawong unang migamit sa maong pinulongan o kinsa ang nagtudlo kanila sa paggamit niini.
 
Sa akong kabahin, isip usa ka bisayang dako nga nahimugso sa matambok nga yuta sa Davao del Sur, sayon lamang kaayo subayon ang kasaysayan kung ngano Binisaya man ang among pinulongan, bisan tuod taga Mindanao kami. Sa akong pagtuon, niadtong panahon nga ang nasud Pilipinas nahisakop pa sa rehemeng Amerikano hangtod na sa pagkamugna sa gobyernong gitawag ug Commonwealth, gidasig sa mga Amerikano lakip na ni Pangulong Manuel L. Quezon, pinaagi sa Land Settlement Program, ang mga katawhan sa Cebu o Sugbu ug uban pang bahin sa Luzon ug Visayas nga molangyaw ngadto sa lain-laing lugar sa Mindanao. Niadtong panahona, mga nitibo sama sa B'laan, Mandaya, Kaolo, Bagobo, mga igsoon natong Muslim, ug uban pa ang namuyo sa maong halapad nga yuta. Kay lagi libre man ang pagbiyahe sa mga buot molangyaw, aduna pa'y gigahin nga puhonan alang sa pagpatukod ug mga balay, pagpalit ug yuta, ug kapital sa pagpanguma, niliboan ang nadasig sa pagpuyo sa Mindanao. Ug lakip sa maong hut-ong ang akong mga apohan nga gikan pa sa yuta sa Bohol, Argao, ug Moalboal, Cebu. Mao'y hinungdan nga mikuyanap ang pinulongang Binisaya sa yuta sa Mindanao ug ngano usa ako ka Bisayang Dako.
 
Apan dili kana mao ang hisgotanan nga buot kong ipasibaw. Tinuod nga lisud subayon ang kasaysayan sa pinulongang Binisaya. Apan ang pangutana, nganong wala pa ma'y namugna nga estruktura ang maong pinulongan sa kadugay na niini? Kung sa pinulongang Ingles aduna'y gitawag ug 'grammar' ug sa Tagalog gitawag ug 'balarila', unsa ma'y tawag niini sa pinulongang Binisaya? Aduna ba? Kung ilawom sa 'grammar' o 'balarila' aduna'y pulong nga 'noun' o 'panggalan' sa Tagalog, unsa man kini sa Binisaya? Ang ubang kabahin sa gitawag ug 'parts of speech' sa Ingles sama sa verb, adjective, pronoun, adverb, preposition, conjunction ug uban pa nga aduna'y hubad sa Tagalog nga pandiwa, panag-uri, panghalip, pang-abay, ug uban pa, unsa ma'y hubad niini sa pinulongang Binisaya? Aduna ba? 
 
Kung aduna ma'y namugna nga estruktura sa pinulongang Binisaya, ug kung kinsa man ang nagmugna o nagpasiugda niini, dawata ang akong kinasingkasing nga pagdayeg sa inyong kakugi ug kaalam. Hinaut nga inyo na kining ipakaylap sa mas labing madaling panahon. Ug kung ugaling wala pa'y namugna nga estruktura sa pinulongang Binisaya, hinaut sugdan na kini aron usab maitudlo sa mga Bisayang Dagko sama kanako.
 
Daghang salamat ug ang kalinaw sa kanunay maanaa kaninyo.
 
Sherwin M. Cesar
Padada, Davao del Sur
 
 

Comments

Tense ug Aspect sa Binisaya

Salamat sa gipadayag mahitungod sa panahon sa pinulongang Binisaya.
 
Aduna lang akoy pipila ka mga punto nga buot ipadayag. Una, mahitungod sa Akademiyang Bisaya. Nagbase kini sa Batadila nga giugmad ni Mlbn. Cesar Kilaton. Apan, kining maong Batadila nagbase sa "tense system." Gani, ang ubang bahin niini gipasibo sa unsay na-codified na diha sa Iningles. Kining maong basahon naglangkob sa "basic rules" sa batadila; ang iyang pattern amgid-amgid sa basic grammar sa Iningles. Dili kini linguistic analysis sa atong pinulongang Binisaya. Mao tingali hinungdan nga wala akoy namatikdan mahitungod sa "aspect system" sa Binisaya. 
 
Ang sunod kong buot ipadayag mao kining gipamulong sa usa ka linguist. Siya nagkanayon: "aspect must be carefully distinguised from tense, even though the formal expression of the two categories is often deeply intertwined in all languages" (R.L. Trask, 2007, p. 26). Usa kini ka "general" nga pamahayag. Apan kon matuod man gani kini, nan giila niining maong linguist nga ang "tense" ug "aspect" halawom nga pagkabalikis diha sa tanang pinulongan. Kini nagpasabot nga ang duha ka category, "tense" ug "aspect", managkauban diha sa pinulongan, ug nagkabalikis gani sila. Kini nagpasabot usab nga ang "tense" ug "aspect" ing mga "correlative concepts" (so related that each implies the other). Mao tingali hinungdan ang halawom nga pagkabalikis sa "tense" ug "aspect" diha sa pinulongan, nga kining maong linguist nag-ingon: "aspect must be carefully distinguished from tense...." Ang pulongan nga, "carefully distinguised," nagpadayag nga lisod kining duha ilhon sa usag-usa kanila. Mao nga ang pag-ila sa ilang kalainan kinahanglan nga maampingon gayong buhaton.
 
Dinhi lang una ko kutob. Isunod ko unya ang kinatibuk-an sa akong pamahayag mahitungod niining Tense-Aspect System sa Binisaya.
 
Salamat,  
 
Jose