Istruktura sa Pinulongang Binisaya

Maayong adlaw kaninyo mga higala!
 
Tugoti ako ninyo sa pagpaambit niining mahinungdanong hisgotanan bahin sa pinulongang Binisaya.
 
Kung atong subayon o utingkayon ang kasaysayan sa pinulongang Binisaya, tingali wala pa'y natala nga eksaktong panahon o lugar kung diin nagsugod ang paggamit niining maong pinulongan. Wala ni isa kanato ang makasugilon kung kinsa ang mga tawong unang migamit sa maong pinulongan o kinsa ang nagtudlo kanila sa paggamit niini.
 
Sa akong kabahin, isip usa ka bisayang dako nga nahimugso sa matambok nga yuta sa Davao del Sur, sayon lamang kaayo subayon ang kasaysayan kung ngano Binisaya man ang among pinulongan, bisan tuod taga Mindanao kami. Sa akong pagtuon, niadtong panahon nga ang nasud Pilipinas nahisakop pa sa rehemeng Amerikano hangtod na sa pagkamugna sa gobyernong gitawag ug Commonwealth, gidasig sa mga Amerikano lakip na ni Pangulong Manuel L. Quezon, pinaagi sa Land Settlement Program, ang mga katawhan sa Cebu o Sugbu ug uban pang bahin sa Luzon ug Visayas nga molangyaw ngadto sa lain-laing lugar sa Mindanao. Niadtong panahona, mga nitibo sama sa B'laan, Mandaya, Kaolo, Bagobo, mga igsoon natong Muslim, ug uban pa ang namuyo sa maong halapad nga yuta. Kay lagi libre man ang pagbiyahe sa mga buot molangyaw, aduna pa'y gigahin nga puhonan alang sa pagpatukod ug mga balay, pagpalit ug yuta, ug kapital sa pagpanguma, niliboan ang nadasig sa pagpuyo sa Mindanao. Ug lakip sa maong hut-ong ang akong mga apohan nga gikan pa sa yuta sa Bohol, Argao, ug Moalboal, Cebu. Mao'y hinungdan nga mikuyanap ang pinulongang Binisaya sa yuta sa Mindanao ug ngano usa ako ka Bisayang Dako.
 
Apan dili kana mao ang hisgotanan nga buot kong ipasibaw. Tinuod nga lisud subayon ang kasaysayan sa pinulongang Binisaya. Apan ang pangutana, nganong wala pa ma'y namugna nga estruktura ang maong pinulongan sa kadugay na niini? Kung sa pinulongang Ingles aduna'y gitawag ug 'grammar' ug sa Tagalog gitawag ug 'balarila', unsa ma'y tawag niini sa pinulongang Binisaya? Aduna ba? Kung ilawom sa 'grammar' o 'balarila' aduna'y pulong nga 'noun' o 'panggalan' sa Tagalog, unsa man kini sa Binisaya? Ang ubang kabahin sa gitawag ug 'parts of speech' sa Ingles sama sa verb, adjective, pronoun, adverb, preposition, conjunction ug uban pa nga aduna'y hubad sa Tagalog nga pandiwa, panag-uri, panghalip, pang-abay, ug uban pa, unsa ma'y hubad niini sa pinulongang Binisaya? Aduna ba? 
 
Kung aduna ma'y namugna nga estruktura sa pinulongang Binisaya, ug kung kinsa man ang nagmugna o nagpasiugda niini, dawata ang akong kinasingkasing nga pagdayeg sa inyong kakugi ug kaalam. Hinaut nga inyo na kining ipakaylap sa mas labing madaling panahon. Ug kung ugaling wala pa'y namugna nga estruktura sa pinulongang Binisaya, hinaut sugdan na kini aron usab maitudlo sa mga Bisayang Dagko sama kanako.
 
Daghang salamat ug ang kalinaw sa kanunay maanaa kaninyo.
 
Sherwin M. Cesar
Padada, Davao del Sur
 
 

Comments

litogo's picture

Cebuano verb morphology

Si Casilda Luzares sa iyang "Cebuano verb morphology" sa panid 89, siya nagkanayon: "State verbs are ambiguous as to Tense in surface structure. That is, (54), (55), and (56) may be interpreted as +past or -past. However, there is no doubt that the speaker chooses one of the these tenses when he utters these sentences."
Napakyas siya sa pagkaplag sa "tense" kay wala gyod ta ana. Kun anaa pa kini, dili na kinahanglan utingkayon pa kay dayag kining magpakita.
Sa pangutanang mahimo bang mabulag ang tense ug aspeto? Mabulag kaayo, daghang sinultian nga walay tense. Pananglitan ang Ininsik wala kini maggamit og tense. Dili babag ang pakawalay tense sa pagpahayag sa buot mong ipasabot.

Manilingan lang ta usa:
 
Matod pa ni Paul Kroeger sa iyang librong “Analyzing Grammar, An Introduction” 2005.  sa mga panid 162-163, siya nagkanayon:
“To conclude our discussion of aspect, let us consider some tense-aspect combinations in Tagalog. Each Tagalog verb has three basic finite forms which are often referred to as past tense, present tense, and future tense. But this labelling is misleading. The “present tense” form could be used as a past progressive (“She was singing the Ave Maria when I arrived”) as well as a present progressive (“She is singing the Ave Maria”) or present habitual (“She sings the Ave Maria beautifully”). Similarly, the Tagalog “past tense” form can be used like the English simple past (“She sang”), present perfect (“She has sung”), or past perfect (“She had sung”)."