Istruktura sa Pinulongang Binisaya

Maayong adlaw kaninyo mga higala!
 
Tugoti ako ninyo sa pagpaambit niining mahinungdanong hisgotanan bahin sa pinulongang Binisaya.
 
Kung atong subayon o utingkayon ang kasaysayan sa pinulongang Binisaya, tingali wala pa'y natala nga eksaktong panahon o lugar kung diin nagsugod ang paggamit niining maong pinulongan. Wala ni isa kanato ang makasugilon kung kinsa ang mga tawong unang migamit sa maong pinulongan o kinsa ang nagtudlo kanila sa paggamit niini.
 
Sa akong kabahin, isip usa ka bisayang dako nga nahimugso sa matambok nga yuta sa Davao del Sur, sayon lamang kaayo subayon ang kasaysayan kung ngano Binisaya man ang among pinulongan, bisan tuod taga Mindanao kami. Sa akong pagtuon, niadtong panahon nga ang nasud Pilipinas nahisakop pa sa rehemeng Amerikano hangtod na sa pagkamugna sa gobyernong gitawag ug Commonwealth, gidasig sa mga Amerikano lakip na ni Pangulong Manuel L. Quezon, pinaagi sa Land Settlement Program, ang mga katawhan sa Cebu o Sugbu ug uban pang bahin sa Luzon ug Visayas nga molangyaw ngadto sa lain-laing lugar sa Mindanao. Niadtong panahona, mga nitibo sama sa B'laan, Mandaya, Kaolo, Bagobo, mga igsoon natong Muslim, ug uban pa ang namuyo sa maong halapad nga yuta. Kay lagi libre man ang pagbiyahe sa mga buot molangyaw, aduna pa'y gigahin nga puhonan alang sa pagpatukod ug mga balay, pagpalit ug yuta, ug kapital sa pagpanguma, niliboan ang nadasig sa pagpuyo sa Mindanao. Ug lakip sa maong hut-ong ang akong mga apohan nga gikan pa sa yuta sa Bohol, Argao, ug Moalboal, Cebu. Mao'y hinungdan nga mikuyanap ang pinulongang Binisaya sa yuta sa Mindanao ug ngano usa ako ka Bisayang Dako.
 
Apan dili kana mao ang hisgotanan nga buot kong ipasibaw. Tinuod nga lisud subayon ang kasaysayan sa pinulongang Binisaya. Apan ang pangutana, nganong wala pa ma'y namugna nga estruktura ang maong pinulongan sa kadugay na niini? Kung sa pinulongang Ingles aduna'y gitawag ug 'grammar' ug sa Tagalog gitawag ug 'balarila', unsa ma'y tawag niini sa pinulongang Binisaya? Aduna ba? Kung ilawom sa 'grammar' o 'balarila' aduna'y pulong nga 'noun' o 'panggalan' sa Tagalog, unsa man kini sa Binisaya? Ang ubang kabahin sa gitawag ug 'parts of speech' sa Ingles sama sa verb, adjective, pronoun, adverb, preposition, conjunction ug uban pa nga aduna'y hubad sa Tagalog nga pandiwa, panag-uri, panghalip, pang-abay, ug uban pa, unsa ma'y hubad niini sa pinulongang Binisaya? Aduna ba? 
 
Kung aduna ma'y namugna nga estruktura sa pinulongang Binisaya, ug kung kinsa man ang nagmugna o nagpasiugda niini, dawata ang akong kinasingkasing nga pagdayeg sa inyong kakugi ug kaalam. Hinaut nga inyo na kining ipakaylap sa mas labing madaling panahon. Ug kung ugaling wala pa'y namugna nga estruktura sa pinulongang Binisaya, hinaut sugdan na kini aron usab maitudlo sa mga Bisayang Dagko sama kanako.
 
Daghang salamat ug ang kalinaw sa kanunay maanaa kaninyo.
 
Sherwin M. Cesar
Padada, Davao del Sur
 
 

Comments

tense ug aspeto

 
Tinuod nga ang tense naghisgot sa panahon -- sa milabay, sa karon, o sa umaabot. Nagsugid kini sa KANUS-A sa usa ka kalihokan. Niining akong pagsulat dinhi sa blog, pananglitan, tataw nga nanghitabo kini sa KARON. Ug tinuod nga ang aspeto wala maghisgot o manggilabot sa KANUS-A; dili kini maoy iyang interes, o punting, maingon natong punga. Hinuon, ang iyang gisugid mao ang "sulod" sa kalihokan o hitabo mismo; n.m., "tibuok" ba (perpektibo) o "mapadayonon" ba (diperpektibo).
 
Tugtan tang magamit ang "bola" nga sanglitanan aron paghulagway niini. Tugtan tang bola nga magrepresentar sa kalihokan o hitabo. Kon tan-awon sa "gawas" niini, atong makita nga ang bola nahimutang odi sa "milabay na," sa "karon," o sa "umaabot pa." Mao kini ang gipasabaot sa tense. Sa ato pa, kon tense maoy hisgotan, nan tan-awon ang usa ka kalihokan sa "gawas" nga perspektibo. Busa, ang atong makita mao nga ang kalihokan o hitabo ing odi "milabay na," "karon," o "umaabot pa" sa walay paglantaw sa iyang pagka UNSA, o UNSANG PAAGIHA (HOW): "tibuok ba" o "mapadayonon ba" kun aspeto; sa laing pagkasulti, ang paagi sa kalihokan o hitabo.
 
Karon, kon tan-awon ang "sulod" niini, atong makita nga ang bola, sa iyang pagkasiya, nga  odi "tibuok" (perpektibo) o "mapadayonon (diperpektibo). Mao kini ang gipasabot sa aspeto. Sa ato pa, kon aspeto maoy hisgotan, nan tan-awon ang usa ka kalihokan o hitabo sa "sulod" nga perspektibo. Busa, ang atong makita mao nga ang kalihokan o hitabo ing odi "tibuok" o "mapadayonon" sa walay paglantaw sa iyang pagka KANUS-A: milabay, karon, o umaabot, kun tense; sa laing pagkasulti, sa panahon sa pagbuhat/pagbungat. 
 
Nan karon, kon ang Binisaya maoy hisgotan, ang dako tingaling pangutana mao: sa unsa ba nga perspektibo tan-awon ang usa ka kalihokan o hitabo? Sa "gawas" ba nga perspektibo (tense) o sa "sulod" ba nga perspektibo (aspect)? Sigon sa atong makita sa Binisaya, o sigon sa giunsa kini paggamit sa mga Bisayanhon, atong makita nga adunay kalihokan o hitabo nga mahimong tan-awon sa "sulod" nga perspektibo (aspectual perspective); ug aduna usay kalihokan o hitabo nga mahimong tan-awon sa "gawas" nga perspektibo (tensive perspective). Ug aduna usay kalihokan o hitabo nga mahimong tan-awon sa duha ka perspektibo, sa walay panagsumpaki. 
 
Sa Binisaya, dili kini ikalimod nga adunay mga ilhanan sa panahon (kun tense markers) nga gihuptan sa gitawag og iglalanggikit.  Pananglitan:
 
     Gikawat ang kwarta.
 
Kon tan-awon sa "gawas" nga perspektibo (tense), nagpasabot kini nga ang maong kalihokan o hitabo nahimutang sa gitawag og "milabay" na. Ug ang ilhanan niining maong pahanon mao ang iglalanggikit nga "GI-". Ug kon tan-awon sa "sulod" nga perspektibo (aspect), nagpakita kini nga ang maong kalihokan o hitabo ingon og "tibuok" (perpektibo). Dugang pa niini, atong makita nga ang "kahulogan" sa maong kalihokan o hitabo nagkauyon sa "ilhanan sa panahon", nga mao ang "GI-".  Dinhi, ang "GI-" maoy "semiotic symbol" nga maoy nagpaila nga ang maong kalihokan nahimutang sa gitawag og "milabay" na. Ug kining maong "semiotic symbol" nagkauyon sa "kahulogan" sa maong kalihokan.  Sa laing pagkasulti, ang ilhanan ("GI-"), nga alang sa "milabay na," ug ang "kahulogan" mismo, n.m., ang milabay na nga hitabo, nagkauyon. Wala tingaliy usa ka Bisayanhon nga moingon o mosulat: 
 
     Gikawat ang kwarta
 
ug ang kahulogan nga iyang gipasupot mao nga "umaabot" pa kining maong kalihokan. Busa, atong maingon nga ang "GI-", gigamit sa katawhang Bisayanhon nga ilhanan nga ang usa ka kalihokan o hitabo nahimotang sa gitawag og "milabay na."
 
Apan, mopadayon ta. Dili usab ikalimod nga adunay sitawasyon nga diin ang "kahulogan" (meaning) sa kalihokan o hitabo wala/dili mahiuyon sa "ilhanan sa panahon" niini (kun tense marker). Aduna bay sitwasyon nga diin ang "semiotic symbol" ug ang "kahulogan" sa kalihokan o hitabo nagkasumpaki?  Ang tubag: aduna usab. Pananglitan:
 
     Gihidlaw ko nimo Karing. (bana ngadto sa asawa)
 
Dinhi, ang "semiotic symbol", nga mao ang iglalanggikit nga "GI-", kon kini lamang ang tan-awon, nagpasabot nga ang maong kalihokan o hitabo nahimotang sa gitawag og "milabay" na. Apan, kon ang iyang "kahulogan" maoy tan-awon, atong makita nga ang maong kalihokan o hitabo nahimutang sa gitawag og "karon." Mao kini usa ka pananglitan nga diin ang "ilhanan" (semiotic symbol) ug ang "kahulogan" nagkasumpaki. Ang "GI-", nga alang sa "milabay" na, ug ang kahulogan, n.m. ang "karon," nagkasumpaki. Busa, dinhi, ang tense marker mahimong isipon nga dili magamit. Ug mahimo usab natong ingnon nga ang tense marker (a semiotic symbol) kinahanglang ihiklin sa daplin. Ug dinhi, kinahanglan kining tan-awon sa "sulod" nga perspektibo (aspect). Kon tan-awon kini dinhi niining perspektiboha, nan atong makita nga ang maong kalihokan o hitabo ing usa ka "mapadayonon" (diperpektibo), sa wala nay pagtan-aw sa KANUS-A niini. Mao kini ang iyang aspeto.
 
Ang laing dako karong pangutana mao: sa sitawasyon nga diin ang "semiotic symbol" ug ang "kahulogan" (mahitungod sa panahon) managsumpaki, o wala/dili magkauyon, hain man niining duha ang angay nga ipatunhay ug sundon? Ang "semiotic symbol" ba gayod lamang o ang "kahulogan" gayod mismo maoy ipatunhay? Sa pananglitan sa ibabaw:
 
     Gihidlaw ko nimo karing
 
kon ang "semiotic symbol" ("GI-") mao gayoy ipatunhay, nan ato gayong ingnon nga kining maong hitabo nahisakop sa gitawag og "milabay" na. Apan, ang iya mismong kahulogan motuyhakaw ug moingon: "supak ako niana." Ug kon, sa laing bahin, ang "kahulogan" ("karon" nga panahon) mismo mao gayoy ipatunhay, nan ato gayong ingnon nga kining maong hitabo nahimutang sa gitawat og "karon." Dugang pa niini, ang aspeto nga atong makita nga gipasupot sa maong kahulogan mao ang "diperpektibo." Busa, sa mga sitwasyon nga ingon niini, alang kanako, ang "kahulogan" gayod maoy "kinahanglan" nga ipatunhay labaw sa "semiotic symbol"; kay ang "kahulogan" mao man ang atong matawag: ESPIRITU SA PINULONGAN. 
 
Karon, sumala sa paggamit sa mga Bisayanhon sa atong pinulongan, dili nato ikalimod nga adunay gigamit nga mga "semiotic symbols" alang sa pagpadayag sa panahon sa usa ka kalihokan o hitabo. Pinasikad kini sa unsay makita diha sa atong pinulongan mismo. Busa dili kita makaingon nga ato kining ipamugos: kay anaa man kini diha sa atong pinulongan sumala kon giunsa kini paggamit sa katawhang Bisayanhon; kinaiyahan man kini sa atong pinulongan. Busa, lisod ang pag-uyon nga walay tense ang Binisaya, kay anaa may makita, kanang gitawag og "semiotic symbol" kun makita nga ilhanan sa panahon sa usa ka kalihokan. Galing lang, sa atong pinulongan, adunay mga sitwasyon nga diin ang "semiotic symbol" ug ang "kahulogan" managsumpaki, sama sa gikapakita sa ibabaw; apan, sa mga sitawasyon nga ingon niini, wala/dili kini magpasabot nga walay tense ang Binisaya, aspeto ra. Ang pagsulti niini maoy pagsukwahi sa (atong) pinulongan mismo sa iyang pagkasiya. Sa tinud-anay, anaa kining duha: ang aspeto naghisgot, o nagpunting lamang, sa kalihokan o hitabo sa iyang pagkasiya ("sulod" nga perspektibo), sa walay paglantaw sa KANUS-A; ug ang tense naghisgot o nagpunting lamang sa KANUS-A ("gawas" ngaperspektibo), sa walay paglanataw sa UNSANG PAAGI ang maong kalihokan o hitabo. Apan, managsama sila nga naghisgot mahitungod sa usa ug mao ra nga kalihokan o hitabo, apan sa lainlain lang nga anggulo. Sa Iningles, naglabaw gayod ang "tense system" niini, nga wala/dili na kinahanglan pang ilakip pagtan-aw ang aspeto; apan wala kini magpasabot nga walay aspect ang Iningles. Sa Binisaya, anaa kining duha; sa usa ka sitwasyon, ang aspeto maoy mopatigbabaw ug maoy kinanhanglan nga tan-awon; sa laing sitawasyon, ang tense ing angayan usab nga tan-awon. Ug, dinhi, tataw nga ang Binisaya dili gayod ipasibo sa Iningles kay aduna siyay lahi nga kinaiyahan sa iyang pagkasiya.
 
Sigon sa makita sa atong pinulongan, mahimo kining tan-awon sa duha ka perspektibo, dili sa usa lamang. Ang pag-ingon nga dili gayod makahatag og tukmang pamahayag o pagpadayag ang tense diha sa Binisaya maoy pagsukwahi sa kinaiyahan mismo niini. Sa pagkakaron, ang akong masulti mao nga makalibog pa gayod kining ESTADO sa atong pinulongan. Ang nakita ko lang sa atong pinulongan karong panahona mao ang usa ka dako pang dugang panginahanglan sa LAPAD ug LAWOM nga pag-tuki, pag-usisa, pag-utingkay niing atong pinulongan. Ug alang niining maong katuyoan, dako kaayo og kagamitan ang mga himan sama niining mosunod: analytic philosophy, logic, linguistic philosophy o philosophy of language, semiotics, semantics, ug pragmatics o hermeneutics. Ihiklin ta una nang Iningles, kay wala na siyay labot sa paghimo niining maong katuyoan. Estabilisado na kana siya, samtang ang atong pinulongan anaa pa sa estado nga nagkihanglan pa og dako nga pag-utingkay. Niining maong estado, kon itudlo ni sa kabataan, tinuod, makalibog pa. Apan dako akog paglaom nga masipong ra kining tanan sa umaabot nga mga adlaw.